شهریارا تو به شمشیر قلم در همه آفاق          بخدا ملک دلی نیست که تسخیر نکردی

بیست و هفتم شهریور ماه ، روز بزرگداشت شهریار ، به عنوان روز  ملی شعر و ادب نامگذاری شده است. در خصوص عشق و علاقه استاد شهریار  به امامان معصوم (ع) هیچ شک و شبهه ای نیست و در این باره ، هم مطالب بسیاری از سوی دوستداران و صاحب نظران به رشته سخن کشیده شده و هم جلوه های آنرا می توان در جای جای دیوان اشعارش به وضوح مشاهده کرد. ماجرای سرودن  شعری در منقبت مولا علی (ع) با طلیعه « علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را    که به ما سوا فکندی همه سایه هما را» و جریان خواب مرحوم حضرت ایه الله العظمی نجفی مرعشی و الطاف ویژه امام علی (ع) نسبت به شهریار، مساله ای است که کم و بیش شنیده شده و مدتی هم نقل مجالس و محافل بود.ه است.

چندین سال پیش، شائبه هایی در خصوص این ادعا و صحت آن مطرح شد اما منتشر شدن نسخه نقل مکاشفه به سجع و مهر آیت الله مرعشی نجفی خط بطلانی بر روی این شائبه ها کشید.

« شاید همین حسن نیت بود که باعث شد ایشان مورد عنایت معصومین(ع) قرار بگیرد. استاد بارها خودشان اذعان کرده بودند که زمانی که در موضوعی ترس از انحراف داشتند، بارها حس کرده بودند که دستی از غیب، ایشان را هدایت می کند.»

واقعیت این است که استاد شهریار، تقریبا در بسیاری از موضوعاتی مانند عشق و عاشقی، اخلاقی،ملی، مذهبی، سیاسی،حماسی و اجتماعی در بسترهای زمانی مختلف شعر سروده است. اما به جرات می توان گفت که بسامد اشعار مربوط به مسائل مذهبی و دینی و اعتقادی خصوصا توجه او به امامان معصوم (ع)، نسبت به دیگر موضوعات بیشتر و بالا تر بوده و در میان ائمه اطهار، به امام اول شیعیان مولا امیرالمومنین علی (ع)  ارادت تمام و کمال دارد. گو اینکه او خود را  وامدار  این امام همام مظلوم می داند و باید دینش را نسبت به او ادا نماید. حتی در بعضی از غزلها و قصاید او با اینکه به موضوع دیگری پرداخته و یا در مدح هر یک از  امامان داد سخن می دهد، اما در لابلای اشعارش، گریزی هم به منقبت و وصف امام علی،(ع) می زند. به عنوان مثال در مدح حضرت امام رضا (ع):

دلها که آرزوی امام رضا کنند                         گویا زیارت علی مرتضا کنند

در سینه می تپد دل شیدای شیعیان          هر دم که آرزوی امام رضا کنند…

«دیوان شهریار،جلد3 ،ص،436 »

علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدا را                 که به ما سوا فکندی همه سایه هما را

دل اگر خدا شناسی همه در رخ علی بین                  بعلی شناختم من بخدا قسم خدا را…

«دیوان شهریار،جلد1،ص 98»

شب و علی

علی ان شیر خدا شاه عرب                       الفتی داشته با این دل شب

شب زاسرار علی آگاه است                  دل شب محرم سرّ الله است…

«دیوان شهریار،جلد1،ص 615»

شهریار از کودکی با شعرهای دیوان حافظ بزرگ شده و از سویی تاثیرپذیری وی از قرآن را می توان به سادگی در آثارش دید. از طرفی روحانی بودن پدر شهریار نیز زمینه دیگری برای آشنایی این شاعر با مفاهیم دینی و تسلط به نهج البلاغه از همان دوران کودکی بوده است، به همین جهت، ژرف ساخت برخی اشعارش به داستانهایی از زندگانی علی (ع) مربوط می شود که سالیان متمادی در میان مسلمانان و شیعیان نقل می شده و یا  گزیده هایی از موضوعاتی است که از دیوان منسوب به مولا امیر المومنین علی (ع)  اقتباس و ترجمه کرده است. در این خصوص دو نکته مهم وجود دارد: اول آنکه ،استاد در ترجمه دیوان علی (ع) منتهای سعی و امانتداری خود را بکار برده تا لطف و لطافت و زیبایی و تاثیر کلام مولا در ترجمه از بین نرود. نکته دوم : با اینکه در میان شاعران، مولوی سر آمد همه شعرایی است که با استفاده از صنعت تمثیل، به فهم مخاطب و گیرایی کلامش کمک شایانی کرده است، اما جالب  این است که شهریار ، در دیوانش در موضوعات مشابه چنان ذوق آزمایی و قلم فرسایی کرده که در برخی از ابیات و اشعار ش، تشخیص و تمییز آن از کلام و شعر مولوی ، کار چندان ساده ای نیست.

علی و دنیا

داستان مربوط به دنیا ست که خودش را به شکل زنی زیبا و آراسته در می آورد و از علی (ع) تقاضا می کند تا او را به عقد خود در آورد.

علی بباغ فدک بیل زارعان بر دوش              چنانکه چوب شبانان عصاست با موسا

علی جوان یلی بود نو خط و نو رس             ولی، کجا سگ نفس و حریم شیر خدا…

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1088»

هدیه عید غدیر

شهریار،در این اشعار با اشاره به جریان غدیر خم و معرفی علی (ع) از سوی پیامبر با اذن خدا به امامت مسلمین ،از ایشان به عنوان انسان کاملی یاد می کند که منکر  عید غدیر  و  ولی پیامبر،به انسان کر و کور و ابلیس(عزازیل) تشبیه شده است.

یا علی نام تو بردم نه غمی ماند و نه همّی                   بابی انت و امی       

 گوئیا هیچ نه همّی بدلم بوده نه غمّی                         بابی انت و امی

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1112»       

جوال نخوت

عنکبوتستیم و ابدان چون بیوت                              اوهن الابیات بیت العنکبوت

قوّت جان کن جوهر یاقوت عشق                 آب و نانت، مرکب تن راست قوت…

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1048»

شاهکار خلقت ( اقتباس از جرج جرداق)

اگر نوابغ عالم ، به فرض جمع کنی                           چنانکه جوقه هر رشته هم جدا باشد

یکی شریک همه جوقه ها توانی یافتن                             چنانکه برتریش نیز بر ملا باشد

بمن بگوی که این فرد جمع و جامع کیست                کسی بجوی که این وصف را سزا باشد

بجان دوست که او جز علی نخواهد بود                           علی عجیب ترین خلقت خدا باشد

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1045»

مفاخره علی (ع) به فاطمه زهرا (س)

همسری تاج سرستم که بجانش بپرستم         کرم خاص خدایی که بجانش بپرستم

بیعت اول اسلامم و از جمله سرستم           شهسوار عرب و شاخص فتح و ظفرستم..

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1137»

خبط و خطا

از تذکرات و هشدارهای پیوسته مولا علی (ع) در باره حرص انسانها نسبت به زرق و برق های حطام دنیویست که پیوسته او را بسوی خود می خواند .

«النفس تبکی علی الدنیا و قد علمت               ان السّلامه  منها  ترک فانیها»

حرص دنیا همه را کشت و درونها داناست      که سعادت همه در کشتن حرص دنیاست

از پس مرگ سرائی که تو بنشینی نیست            جز دنیایی که علمهای تو در وی بناست

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1140»

رزق مقدّر

رزق مقسوم برات است نباشی مغموم             در سر وعده وصول است برات مقسوم

ما و این رزق مقدر پی هم میگردیم                       تا کجا دست بیابیم  بوقت معلوم…

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1141»

خطاب مولا با حارث همدانی

یا حارَ هَمدانَ! مَن یَمُت یَرَنی!                                       ِان مُــؤمِن ٍ أو مُـنافـِـق ٍ قــَـبَــلاً

یَـعـــرِفــُـنـی طـَــرفــُـهُ و أعــرِفـــُــهُ                              بـِنـَعــتِــهِ و اســمِـــهِ و ما فـَــعَــلا

[حارث همدانی از دوستان و پیروان مخلص امام علی علیه السلام بود و در جایگاه بلندی در پیشگاه آن حضرت قرار داشت. او بیمار شد؛ حضرت علی علیه السلام برای احوالپرسی با او ملاقات کرد و پس از گفتگویی، به او چنین فرمود: ای حارث همدانی! هرکس که بمیرد، مرا خواهد دید؛ خواه مومن باشد یا منافق؛ با من رخ به رخ می شود. دیده او مرا می نگرد و من او را با تمام صفات و نام و عمل می شناسم. و تو ای حارث! روی پل صراط مرا خواهی دید و شناخت؛ بنابراین از لغزش و لرزش نترس]

هر که مرد از جهان مرا بیند            خواه اهل صلاح و خواه فساد

بر سرم اهتزاز پرچم حق                 نقش پرچم( لکلّ  قوم هاد)…

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1145»

لوح عبرت

علی (ع) در راه باز گشت از جنگ صفین ، از قبرستانی در حال عبور بود که به مردگان سلام داد و از آنها احوالی پرسید و…

علی آن شاهباز قاب قوسین          بگاه باز گشت از جنگ صفین

پیاده پای می کوبد پیاپی                   سران لشکر اسلام با وی..

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1047»

از امثال مولا علی (ع)

آگاهی و هوشیاری در برابر دشمنان و پرهیز از تفرقه و جدایی از یکدیگر، که در غیر این صورت، همانند سه گاوی خواهند بود که طعمه دشمنانشان گردیدند.

سه تن گاو، زرد و سفید و سیاه                 چراگاهشان بود و آرامگاه

همیشه بهم شاخشان بود جفت            که خوبست با چشم بیدار خفت

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1076»

مولا علی (ع) و شریح قاضی

به مولا خبر می رسد که شریح قاضی خانه ای مجلل و گران قیمتی خریده است. حضرت او را به پیش خود    خوانده، از چگونگی خرید آن سوال میکند و او را به خاطر  زندگی اشرافی به شدت مورد خطاب و عتاب قرار می دهد.

شریحی است قاضی معاصر  به مولا             ولی قاضی ریش و پشم است و شولا

خیانت بخفیه،عبادت بکرنا                           خدا گوید اما اردات بخرما

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1765»

توشه

استاد شهریار در این اشعار، با ذکر آثار و خلقتها، خدای را از صدق دل می ستاید و بر یگانگی و احدیت او اقرار میکند و فقط او را لایق ستایش و پرستش میداند. سپس بر پیامبری حضرت رسول اکرم (ص) شهادت داده و  قرآن را مورد توجه قرار میدهد که خدا برای هدایت انسانها به رسولش نازل کرده است. او در ادامه از عمق جان و دل، به جانشینی بلا فصل حضرت امیر المومنین علی (ع)  و یازده فرزند او شهادت می دهد. او تمام اینها را توشه راه آخرت قرار می دهد…

علی با یازده فرزند او،یا رب تو شاهد باش                   که روز محشر جز این در من امّید بجایی نیست

شفیعم کن علی را و خدایا مشکلم بگشای                     که جز دست علی و آل او مشکل گشایی نیست

«دیوان شهریار،جلد2،ص 1177»

یا علی

مستمندم بسته زنجیر و زندان یا علی           دست گیر ای دستگیر مستمندان یا علی

بندی  زندان روباهانم  ای شیر خدا            می جوم زنجیر زندان را به دندان یا علی…

«دیوان شهریار،جلد3،ص 11»

یا علی

ای جلوه جلال و جمال خدا ،علی             وز هرچه جز خدا به جلالت جداف علی

در تو جمالی از ابدیت نموده اند                   ای  آبگــــینه  ابــدیت نما،  علی

«دیوان شهریار،جلد3،ص 12»

به قول شهریار پژوه و ادیب معاصر دکتر شعر دوست، « رمز ماندگاری شهریار عشق و ارادت او به حضرت علی (ع) است و او تمامی گوهرهای شعر کلاسیک را فدای امیرالمومنین کرد.»

✍️: استاد رسول ابراهیمی اصل/ پژوهشگر و مدرس دانشگاه