چکیده

این پژوهش با هدف بررسی آسیب های اجتماعی و فرهنگی در حوزه نهاد خانواده با تکیه بر نقش رسانه های مدرن جنگ نرم تهیه شده است. سوال اصلی این مقاله : چه آسیبهایی در جنگ نرم رسانه ای دشمن،نهاد خانواده را تهدید می کند؟ و سوال فرعی:راههای شناخت و مقابله با این تهدیدات چگونه است؟

روش کار در مقاله حاضر مبتنی بر  مطالعه منابع کتابخانه ای و  بررسی آثار و یافته ها و تحلیل های آماری  دستگاهها و نهادهای فرهنگی در حوزه ارتباطات و جنگ نرم می باشد.

جنگ نرم(Soft War) در مقابل جنگ سخت (Hard War) یک سلسله اقدامات پیچیده و پنهان متشکل از عملیات های سیاسی، فرهنگی و اطلاعاتی برای تحمیل اراده گروهی برگروه یا دولتی بر دولت دیگر بدون استفاده از راه های نظامی است.

رسانه ها ی ارتباطی از قبیل: رادیو، تلویزیون، سینما، ماهواره، اینترنت، موسیقی، مطبوعات، شبکه های اجتماعی و…  همگی از ابزارهای اصلی جنگ نرم هستند که بوسیله آنها گروه مهاجم،کشور هدف را مورد هجوم گسترده خود قرار می دهد.

امروز یکی از حوزه هایی که دشمن برای تهاجم فرهنگی و رسانه ای خود قرار داده، نهاد خانواده است. با توجه به این مساله که خانواده پایه و اساس هر گشوری را تشکیل داده و  سعادت و شقاوت یک ملت بستگی به خانواده و آموزه های آن دارد بنابر این، این حوزه در اولویت نخست تهاجم نرم و خاموش کشور مهاجم قرار دارد. راه اندازی انبوهی از مراکز به اصطلاح فرهنگی و رسانه ای از قبیل شبکه های ماهواره ای، ساخت و تولید فیلم های هالیوودی، شبکه های اینترنتی و اجتماعی، آنهم با تکیه بر تولید اثار مخرب و غیر اخلاقی و پورنوگراف ، نشان از اهمیت و سرمایه گذاری دشمنان در این حوزه دارد.

کلید واژه:

رسانه، جنگ نرم، خانواده، فرهنگ، تلویزیون،ماهواره، اینترنت

مقدمه

رسانه

 رسانه در لغت یعنی وسیله  رساندن . و در اصطلاح به وسایل ارتباط جمعی مانند رادیو و تلویزیون و مطبوعات  گفته می شود (لغت نامه دهخدا(

واژه “media” در زبان لاتین جمع “medium” است و معنای لغوی آن، وسیله، واسطه و واسطه انتقال است که در زبان فارسی واژه «رسانه» را به عنوان معادل اصطلاحی آن به کار می‌بریم. این واژه در جوامع پیشرفته به رسانه‏های گروهی جامعه اشاره دارد که کار آن‌ها  رمزگزاری و انتقال پیام ها به یک جمعیت وسیع است. با این تعریف، رادیو، تلویزیون و روزنامه ها از مصادیق رسانه اند. (جمعی از نویسندگان،1386،ص 374)

مدرن

کلمه ای فرانسوی است و در لغت به معنای تازه ،نو،جدید،تازه باب شده ، مد روز و باب روز را گویند.(لغتنامه دهخدا) و در اصطلاح هر آنچه به زمان حال و دورۀ معاصر مربوط است، هرآنچه مطابق با یافته‌های علمی، فنی، و هنری روز دنیا باشد، هرآنچه به امکانات رفاهی نو و پیشرفته مجهز باشد. (فرهنگ لغت عمید(

تا سال 1945 میلادی غالب جنگ‏ها “جنگ سخت” (Hard War) بود. پس از آن با توجه به دو قطبی شدن جهان به بلوک شرق و بلوک غرب، دور جدیدی از رقابت ها میان آمریکا و شوروی سابق آغاز شد که به “جنگ سرد”(  Cold War) مشهور شد. جنگ سرد ترکیبی از جنگ سخت و جنگ نرم بود که طی آن دو ابر قدرت در عین تهدیدهای سخت از رویارویی مستقیم با یکدیگر پرهیز می‏کردند.

با فروپاشی شوروی در سال 1991 میلادی و پایان جنگ سرد کارشناسان بخش جنگ در ایالات متحده با استفاده از تجارب دو جنگ جهانی و دوران جنگ سرد دریافتند که می شود با هزینه کمتر و بدون دخالت مستقیم در سایر کشورها به اهداف سیاسی، اقتصادی و… دست یافت که در ادبیات سیاسی جهان به جنگ نرم شهرت یافت.

جنگ نرم چیست؟

جنگ نرم(Soft War) مترادف اصطلاحات بسیاری در علوم سیاسی و نظامی است. در علوم نظامی از واژه هایی مانند جنگ روانی یا عملیات روانی و در علوم سیاسی از واژه هایی چون براندازی نرم، تهدید نرم، انقلاب مخملین و اخیرا به واژه انقلاب رنگین برای تبیین این اصطلاح  استفاده می‌شود.

گاهی به جای جنگ از واژه های تهدید یا قدرت نیز استفاده می شود، ولی در نهایت هر دو به یک مفهوم ختم می شوند. نظریه جنگ نرم طی دهه های اخیر وارد ادبیات سیاسی شده است. ارتش ایالات متحده آمریکا در آیین رزمی خود آن را بدین صورت تعریف نموده است: “جنگ نرم، استفاده دقیق و طراحی شده از تبلیغات و دیگر اعمالی است که منظور اصلی آن تاثیرگذاری بر عقاید، احساسات، تمایلات و رفتار دشمن، گروه بی طرف و یا گروههای دوست است به نحوی که برای برآوردن مقاصد و اهداف ملی پشتیبان باشد”.با عنایت به تعاریف فوق، معروفترین تعریف را به جوزف نای، پژوهشگر برجسته آمریکایی در حوزه “قدرت نرم” نسبت می دهند. وی در سال1990 میلادی در مجله “سیاست خارجی” شماره 80 ، قدرت نرم را “توانایی شکل دهی ترجیحات دیگران” تعریف کرد. تعریفی که قبل از وی «پروفسور حمید مولانا» در سال1986 در کتاب “اطلاعات و ارتباطات جهانی؛ مرزهای نو در روابط بین الملل” به آن اشاره کرده بود. با این وجود مهمترین کتاب در حوزه جنگ نرم را جوزف نای در سال2004 ، تحت عنوان “قدرت نرم؛ ابزاری برای موفقیت در سیاست جهانی” منتشر نمود. (جوزف نای،قدرت نرم، تهران)

«جان کالینز» تئوریسین دانشگاه ملی جنگ آمریکا، جنگ نرم را عبارت از “استفاده طراحی شده از تبلیغات و ابزارهای مربوط به آن، برای نفوذ در مختصات فکری دشمن با توسل به شیوه هایی که موجب پیشرفت مقاصد امنیت ملی اجرا می شود”، می داند. (جان. ام. کالینز، استراتژی بزرگ1370،ص 487 (

در یک تعریف کامل تر می توان گفت، جنگ نرم یک اقدام پیچیده و پنهان متشکل از عملیات های سیاسی، فرهنگی و اطلاعاتی توسط قدرت های بزرگ جهان برای ایجاد تغییرات دلخواه و مطلوب در کشورهای هدف برای تحمیل اراده گروهی بر گروه دیگر بدون استفاده از راه های نظامی است.

دلایل استفاده از جنگ نرم

انتشار مقاله مشهور «جوزف نای» نظریه‏پرداز آمریکایی تحت عنوان «قدرت نرم» power Soft در فصلنامه آمریکایی foreign policy در سال ۱۹۹۰ دیدگاه جدیدی را به مخاطبان ارائه کرد که براساس آن ایالات متحده به جای آن که از طریق بکارگیری آنچه که قدرت سخت می نامند به انجام کودتای نظامی در کشورهای رقیب اقدام کند؛ تلاش خود را بر ایجاد تغییرات در کشورهای هدف از طریق تأثیرگذاری بر نخبگان جامعه متمرکز می کند.

براین اساس آمریکا می توانست بجای سرمایه گذاری میلیارد دلاری بر تئوری جنگ ستارگان به منظور مقابله با آنچه تهدید شوروی خوانده می شد، به سرمایه گذاری بر نخبگان جامعه شوروی از طرق مختلف اقدام کند. پس از فروپاشی شوروی جوزف نای مقاله دیگری تحت عنوان «کاربرد قدرت نرم» در فصلنامه فارن پالسی در سال ۲۰۰۴ منتشر ساخت که تکمیل کننده نظرات قبلی او متناسب با تغییرات جهان در سال های پس از فروپاشی شوروی و بویژه تحولات ناشی از واقعه یازده سپتامبر در روابط بین الملل بود.

در مقاله مذکور جوزف نای دیدگاه خود را درباره ایجاد تغییرات از طریق به کارگیری دیپلماسی عمومی در کنار بکارگیری قدرت نرم در میان نخبگان جامعه هدف مطرح کرد. بعدها نظرات او تکمیل تر شد و به عنوان دستورالعمل سیاست خارجی آمریکا تحت عنوان بکارگیری «قدرت هوشمند» Smart power به مورد اجرا گذارده شد. براساس این نظریه آمریکا با استفاده از دیپلماسی عمومی و قدرت هوشمند به برقراری نفوذ در بدنه جامعه هدف کمک می کند. این دیدگاه با دستورالعمل های اجرایی که توسط کارشناسان اطلاعاتی آمریکا نظیر دکتر «جین شارپ» تهیه شد. (خبرگزاری اهل بیت علیهم السلام،تجری غریب‏آبادی،)

اهداف ، ابزارها و گروههای هدف در جنگ نرم

یکی از اهداف مهم جنگ نرم در کنار سایر هدف های دشمنان،استحاله فرهنگی در جهت تأثیرگذاری عمیق بر افکار عمومی جامعه ی مورد هدف ، با ابزار های رسانه ای مانند: رادیو، تلویزیون، مطبوعات،اینترنت، شبکه های اجتماعی و ابزارهای هنری شامل: سینما، تئاتر، نقاشی، گرافیک ،موسیقی …، و سازمان های مردم نهاد و شبکه های انسانی می باشد.

در خصوص جامعه هدف در جنگ نرم، همه افراد جامعه- بسته به هدفی که بانیان جنگ نرم آن را دنبال می کنند- ویا بخش های مشخصی مانند: تصمیم گیران ارشد حکومتی، رهبران احزاب، خواص، نخبگان علمی سیاسی فرهنگی… ، نیروهای مسلح، قومیتها، گروههای مذهبی باشند. واقعیت این است که، یکی از شیوه های طراحان جنگ نرم برای رسیدن به اهداف مورد نظر استفاده از گروه های مرجع و اشخاص تأثیرگذار است. بر این اساس، خانواده هم به عنوان یکی از نهادهای تعیین کننده و تاثیر گذار در جامعه همواره در تیر رس قدرتها ی مهاجم در جنگ نرم قرار دارد.

جنگ نرم در حوزه خانواده بسیار خطرناک و بسیار کارساز است. چرا که،عزم و اراده ،غیرت، عفت،حیا و حجب را از بین می برد و مروج رخوت و سستی،بی حیایی و بی عاری، تنبلی و بی تفاوتی و بی ناموسی و در نهایت منجر به متلاشی شدن خانواده از درون می شود و درست از همین جاست که رنج و مرارت و مصیبت و افول و بدبختی یک جامعه شروع می شود.

خانواده

خانواده ، یک گروه پویا ست. گروه تنها مجموعه ای از افراد نیست ، بلکه نشان دهنده نوع وشکل روابط میان اعضای آن نیز هست. گروه را می توان مجموعه ای ازافراد دانست که با برقراری ارتباط با یکدیگر و انجام کار و فعالیت مشترک ، هدف مشترکی را نیز دنبال می کنند. ( فرهنگی ، علی اکبر،1382 ، تهران )

خانواده یک نهاد اجتماعی اصلی و مهم است. این نهاد دارای کارکردهای مهمی است که اگر آنها تضعیف و یا نابود شوند، اساس و بنیان خانواده از دست می‏رود. خانواده، تنها نهاد و مجرای طبیعی و اصلی انتقال فرهنگ از یک نسل به نسل دیگر است. اگر خانواده سست شود فرهنگ، عقاید، دین و ارزشهای اخلاقی سست می‌شوند و سنتها و آداب از میان می‌روند. در جوامعی که میان فرهنگ خانوده و فرهنگ حاکم بر جامعه تضاد باشد افراد سعی می‌کنند فرهنگ مطلوب خود را در محیط خانوده حفظ کنند و آنرا از دستبرد فرهنگ حاکم بر جامعه محفوظ نگاه دارند.

رسانه و خانواده

کمترین آسیب رسانه در خانواده،کاهش ارتباطات عاطفی اعضای خانواده با یکدیگر می باشد. چرا که این ابزارها و بخصوص تلویزیون، فرصت ارتباط کلامی و گفتگو، بر آورده کردن نیاز های عاطفی و همدلی، احساس احترام و درک متقابل را از بین می برد. در چنین خانواده هایی، پیوند عمیق تری نسبت به یکدیگر از بین رف و خانواده ها تبدیل به گروههای  بی خاصیت و خنثی  که در نهایت منجر به گسست انسجام و از هم پاشیدگی خواهد شد.کارکرد رسانه های جمعی بویژه رسانه های شنیداری وغیر متعامل به دلیل کارکرد متنوع خود و ایجاد تغییرات پیوسته، به تدریج جای ارتباط بین فردی ازنوع چهره به چهره را گرفته و موجب شده اند فضای انفرادی، بجای فضای جمعی وعاطفی در خانواده حاکم شود. امروزه تضعیف کانون خانواده، توسط رسانه‏های غربی دنبال می شود که در این طیف هم، کانالهای تلویزیونی، مطبوعات، اینترنت و سینما با ترتیب اهمیت و دایره تأثیرگذاری، ایفای نقش می‏کنند. بررسی و دقت در حجم و محتوای برنامه‏های تولیدی رسانه‏های پرنفوذ دنیا این مسأله را روشن می‏کند.

هارولدلاسول، جامعه شناس مشهور، پس از جنگ جهانی اول در سال 1927 از پیوند نوظهور جنگ و تبلیغات خبر داد. او گفت ویژگی این ابزار جدید و پیچیده این است که هزاران و حتی میلیون ها نفر از افراد بشر را به توده‏ای یکپارچه از تنفر و امید تبدیل می‏نماید. ( اسنو، نانسی، ترجمه عباس کاردان، ص43)

جان تیلور گاتر درباره وسعت دنیای مجازی می گوید : تلویزیون و رسانه ها با صرف وقت کودکان به دنیای مجازی، فرصت تجربه دنیای حقیقی و آشنا شدن با واقعیتهای جذاب، نشاط آور و حتی مخاطره آمیز را از آنان سلب می کند و این امر آنان را بی حوصله ، حسود و… بارمی آورد. گاتر برای جبران این موضوع، اعتقاد دارد که کودک را با دنیای واقعی آشنا کنید ، طبیعت ، ما بقی کارها را انجام می دهد. ( گاتر ، جان تیلور،1382،تلویزیون وکودکان)

تاکتیک‏های جنگ نرم

جنگ نرم دارای تاکتیک هایی است تا پیام دست کاری شده دشمن،  برروی مخاطب و جامعه هدف – که البته در این مقاله خانواده هست- کارآیی داشته باشد. ماساژ پیام،تکرار،استفاده از جاذبه های جنسی و  جایگزینی نمودن صفات مثبت و منفی بجای یکدیگر از تاکتیک های متداول جنگ نرم در حوزه خانواده است. طراحان جنگ نرم با بهره گیری از رسانه ها ، بخصوص تلویزیون – به عنوان ابزاری که دارای صدا و تصویر و گرافیک و رنگ و جلوه های ویژه تصویری است – و با توجه به جایگاه و نفوذی که در خانواده ها  دارد ؛ به دنبال فروپاشی نظام خانواده و به تبع ان نظام سیاسی یک کشور هستند.

رسانه های مدرن در جنگ نرم

تلویزیون و سینما

پرمخاطب ترین رسانه در جهان، تلویزیون است و این آمار در ایران به مراتب بیشتر است. مطابق آمار بیش از 2/96 درصد مردم ایران در منزل خود تلوزیون دارند. تلوزیون در هر خانواده به صورت میانگین 5/7 ساعت روشن است و از جهت نوع برنامه: سریالیها با 4/61درصد:  بالاترین درصد بینندگان را دارند. بر اساس تحقیقات انجام شده در برخی از شهرهای بزرگ پس از کودکان زیر 15 سال: زنان خانه دار بیشترین در صد تماشاگران تلویزیون را تشکیل می دهند. این آمار مصرف نشان می دهد که حوزه ی نفوذ تلویزیون در بین خانواده های  ایرانی در بالاترین  سطح قرار دارد. این تنوع و کثرت مخاطب به دلیل وجود صدا و تصویر به طور هم زمان است . تلویزیون به علت قابلیت استفاده از تصویر در تمام حیطه ها جذابیت مخصوص به خود دارد. تلویزیون قابلیت تغییر فرهنگ جامعه را داراست حتی رسانه هایی چون روزنامه ها و مجلات برای جذب مخاطبان خود به تلویزیون و جذابیت های آن متوسل می شوند. امروزه شبکه های ماهواره ای فراوانی بوجود آمده اند؛ از شبکه های علمی و تحقیقاتی و ورزشی گرفته تا شبکه های مبتذل رقص و پایکوبی در آن یافت می شود و شبکه های فارسی زبان نیز به خیل وسیع آن ها پیوسته اند این پایگاه ها که اکثراً متعلق به گروه های ایرانی خارج از کشور و ضد انقلابی هستند برای جذب مخاطب بیشتر از انواع و اقسام حربه ها استفاده می کنند. ( مجله پگاه حوزه ، شماره 31 ، ص 52)

کارکردهای تلویزیون

ترویج اباحه گری و بی بندو باری اخلاقی

در خصوص رعایت نکردن حریم اخلاق و ارزشهای خانوادگی در فیلم های تولیدی خارجی و بویژه فیلم های هالیوودی تردیدی وجود ندارد. اما با کمال تاسف در تولیدات داخلی هم برای استقبال و افزایش مخاطب و فروش بالا، اخلاق و ارزش های اصیل در  تولیدات بصری، در حال از بین رفتن است که در اینجا به مواردی اشاره می شود. در برخی از فیلم های سینمایی و سریال های تلویزیونی، رواج مفاهیم عامه پسند کوچه و بازاری در مراودات بین زن و مرد بیگانه، بی پروایی در صحبت و رابطه ی زنان با مردان و ایجاد رابطه عاطفی و جنسی در خارج از حریم خانواده،به سوژه ی اصلی سکانس های جذاب و کلیدی ماجراهای احساسی مبدل می شود. عادی سازی روابط آزاد پیش از ازدواج، حساسیت زدایی از روابط نامشروع، ازدیاد تماس های بدنی بازیگران زن و مرد با یکدیگر و نیز عدم رعایت حجاب و پوشش در حد شرعی و عرفی (حتی به صورت حداقل)نیز از دیگر معضلات اکثر فیلم هاست.  در بسیاری از موارد نیز فیلمنامه هایی  با سوژه های مبتذل و بازگشت به فیلمفارسی های پیش از انقلاب در حال بازسازی و احیاء است.

تغییر نقش ها و روابط مرسوم اعضای خانواده

آنچه از طریق رسانه ها و به ویژه تلویزیون، در مورد روابط زوجین نمایش داده می شود، به عنوان الگویی از روابط صحیح و منطقی و مبتنی بر درک متقابل آنها از یکدیگر تلقی می شود. متاسفانه در اغلب سوژه ها آشنا نبودن  زوجین با افکار و عقاید یکدیگر، توجه نکردن به خواسته ها، علایق و احساسات طرف مقابل و عدم ایفا ی صحیح نقش همسری زوجین نسبت به همدیگر که در نهایت به تصویر کشیده شدن روابط توام با تنش و ستیزه جویی در فیلمهای رسانه ی ملی و سینما ست.  

از دیگر مسایل مبتلا به اکثر فیلم های تلویزیونی، ترویج فرهنگ فرزندسالاری است. در دین مبین اسلام،پدر،مادر و فرزندان دارای حقوق و تکالیفی هستند و احترام به والدین و رعایت نظر آنها تا آنجا که مغایر با شرع نباشد، بر فرزندان واجب است. لیکن در اغلب فیلم ها، جوانان با روحیه پرخاشگری، حریم احترام و حرمت والدین را در هم    می شکنند. صمیمیت و دوستی میان والدین و فرزندان به معنای هتاکی، سبک سخن گفتن و بی احترامی به والدین و سایر اعضای خانواده و به کرسی نشستن نظر فرزندان است. رفتاری که هرگز به معنای درک نوجوانان نیست، بلکه نشان دهنده شیوه های نادرست تربیتی است.

اسلام دین آراستگی و زیبایی است و بارها در دستورات قران و پیامبر گرامی اسلام ص و ائمه اطهار ع بر پوشش زیبا،پاکیزه و آراسته در محیط خانواده تا کید شده است ، ولی متأسفانه در برنامه های سیما اکثراً افرادی که دارای پوشش اسلامی مناسب هستند از افراد کم سواد و پایین دست جامعه معرفی می‏شوند و افرادی که با نمادهای پوششی غیر اسلامی معرفی می‏شوند در جایگاه بالای اجتماعی و فرهنگی قرار دارند و این یکی از منافذ و مجراهایی  است که رسانه های مدرن غربی از آن استفاده می‏کنند.

ماهواره

اولین ماهواره ها در سال1980 با 12 هزار مدار تلفنی و تنها 2 کانال تلویزیونی در مدار قرار گرفتند و نسل ششم آن ها با 3 برابر ظرفیت نسل پنجم و با سیستم های دیجیتالی پیچیده و در سال1986 ساخته و بکار گرفته شد. ماهواره های تلویزیونی (DBS) ماهواره هایی هستند که در واقع به عنوان یک فرستنده پرقدرت تلویزیونی در فضا عمل می کنند. مهم ترین برتری یک ماهواره تلویزیونی آن است که می تواند تمامی نقاط کور یک کشور را که فرستنده های زمینی قادر به پوشش آن ها نیستند تحت پوشش در آورد.

شبکه های ماهواره ای، رسانه ای در خدمت جنگ نرم

یکی از شیوه‏های جنگ نرم توسعه بخش عملیاتی آفندی جنگ رسانه ای و گسترش هدفمند شبکه‏های ماهواره ای است، یعنی دشمن در این ترفند می خواهد حرف خودش را در چاردیواری خانه ما بیان کند. اغاز حرکت دشمنان برای براندازی جمهوری اسلامی ایران قدمتی 34ساله یعنی از اغاز انقلاب اسلامی در سال 57تا کنون دارد. اما از دهه ی سوم ، این رویکرد وارد مرحله ی جدیدی شددر این فاز عملیاتی ، غرب و در راس آن دولت امریکا ضمن حمایت های مالی از رسانه ها به معنای عام آن در راستای تهی سازی نظام اسلامی از اصول و ارزش های حاکم بر جامعه ی دینی و انقلابی ایران ،گسترش نا امنی و بی ثباتی  سیاسی ،اجتماعی ،فرهنگی واقتصادی با استفاده از تکنولوژی های نوین ارتباطی و رسانه های جدید به ویژه ایجاد شبکه های ماهواره ای فارسی زبان در دستور کار خود قرار داد. شاید بتوان کار ویژه ی مهم ماهواره درجنگ نرم را به جهت فضای آزاد ورها از چهار چوب وقانونی که بر آن حاکم است. انتشار برنامه ها ومطالبی دانست که مخالف و مغایر با ارزش ها واصول کشور مورد هدف است.

طبق اعلام فصل نامه پژوهش و سنجش سازمان صدا و سیما  در سال ۱۳۸۷حدود پنج میلیون و چهارصدهزار گیرنده ماهواره غیرمجاز در ایران وجود داشته است.هم اکنون 17 هزار و66 شبکه ماهواره ای در دنیا وجود دارد  که از این تعداد سه هزار شبکه به خوبی و با وضوح بالا قابل مشاهده است. در بین این شبکه ها 232 شبکه مبتذل،273 شبکه مبلغ ادیان ساختگی و نوظهور، 74شبکه مختص مد لباس ، 300 شبکه موسیقی، 419 شبکه ورزش، 252 شبکه مختص کودکان ونوجوانان و 92 شبکه ی مختص موضوعات اقتصادی به چشم میخورد که بی تردید تاثیرات گسترده ای در نگاه وسبک زندگی مخاطبان خود در پی خواهد داشت. (فصل نامه پژوهش و سنجش، شماره 53، بهار 1387 ص 74 )و (سایت گرداب ، 1388، 5 مهر)

همچنین در سالهای اخیر کانالهای ماهواره ای ایرانی و مجموع شبکه های رادیویی و تلویزیونی فارسی زبان، افزایش چشم گیری یافته اند. به طوری که در حال حاضر بالغ بر ده ها شبکه فارسی زبان برون مرزی با گرایشهای مختلف در حال فعالیت هستند. وجود شبکه های فارسی زبان در میان خیل کثیر شبکه های ماهواره ای، گویای هدفمندی سرمایه گذاری های نظام سلطه برای اثر گذاری ب گروه های هدف و استغاده از تمتمی ظرفیت ها است.

به طور کلی شبکه های فارسی زبان ماهواره ای را می توان به سه دسته ی کلی تقسیم کرد:

اول، شبکه های سیاسی

دوم ،شبکه های سرگرمی و عملی

سوم، شبکه های تبلیغاتی

در این کارزار رسانه ای، شبکه های ماهواره ای حرفه ای با خط مشی و رویکرد فرهنگی ودر حوزه ی فیلم، سریال و بر نامه های سرگرمی، به طور مشخص خانواده ها و جوانان کشورمان را در معرض آماج تیرهای زهر آگین رسانه ای خود قرار می دهند. در باره میزان تاثیر این شبکه ها همین بس که  از زمان راه اندازی شبکه من و تو و فارسی وان،جم کلاسیک که کارکرد آنها دوبله و پخش فیلم و سریال به زبان فارسی است. برای اطلاع از میزان اثر گذاری این شبکه ها کافیست سری به دادگاههای خانواده بزنید و ببینید که موضوعاتی مانند: خیانت همسران به یکدیگر ،روابط نا مشروع مردان و زنان متاهل با دختران و پسران مجرد،تجاوز به محارم ( تجاوز پدر به دختر،برادر به خواهر و پسر به مادر) عادی جلوه دادن رابطه جنسی دختر و پسر قبل از ازدواج تا حد باردار شدن دختر خانواده، عادی جلوه دادن سقط جنین برای دختران قبل از ازدواج به عنوان راه حلی طبیعی،ترویج سکس فانتزی و… افزایش یافته است. شراب خواری،قمار بازی، همجنس گرایی،تجرد گرایی،زنان خیابانی،آرایش های افراطی و بدحجابی،مدل شدن و دوری از کانون خانواده و پناه بردن به همزیستی با حیواناتی مانند سگ و گربه، افزایش بیماریهای مقاربتی  غیر سالم و ایدز، از مواردی است که برابر آمارهای دستگاهها و نهادهای مربوطه در سالیان اخیر ارمغان ماهواره ها و سایر شبکه های ارتباطی و اجتماعی است.

« نتایج حاصل از نظرسنجی جامع مرکز تحقیقات صداوسیما که در سال 90 انجام شده در رابطه با بینندگان شبکه‌های ماهواره‌ای در 31 مرکز استان کشور که حدود 60%جمعیت کشور را در خود جای داده اند، برای نخستین بار در کتاب “شکست انحصار” درج شده است. 52% پاسخگویان در حد زیاد و خیلی زیاد و 40% در حد کم و خیلی کم برنامه های تلویزیون داخلی را تماشا می‌کنند. از نظر پاسخگویان، مهمترین انگیزه کسانی که شبکه‌های ماهواره‌ای را تماشا می‌کنند به ترتیب عبارتند از تنوع، جذابیت، فیلم‌ها، شاد و سرگرم کننده بودن آنها و سرعت پوشش اخبار.

33% در حد زیاد و خیلی زیاد و 32% در حد کم و خیلی کم به تماشای برنامه های ماهواره ابراز علاقه کرده‌اند. 35% نیز اصلا به تماشای این شبکه ها علاقه ای ندارند. 58% پاسخگویان اصلا شبکه‌های ماهواره‌‌ای را تماشا نمی کنند در حالی که 42%، بیننده برنامه‌های ماهواره هستند. بینندگان ماهواره در هر شبانه روز به طور متوسط حدود 3 ساعت برنامه های ماهواره را تماشا می کنند.

مهمترین قالب مورد علاقه بینندگان ماهواره به ترتیب عبارتند از: «فیلم و سریال، شوی تلویزیونی، مسابقات و سرگرمی، برنامه های ورزشی، خبر و تحلیل سیاسی، موسیقی و هنر و برنامه های علمی.» از میان بینندگان شبکه های ماهواره‌ای 40% گفته‌اند در مقایسه با سال گذشته(89) ماننده قبل به تماشای ماهواره می پردازند در حالی که 28 در صد بیش از قبل و 27% کمتر از قبل ماهواره تماشا می کنند. در حالی که بنابر نتایج این نظرسنجی، شبکه های ماهواره‌ای به طور متوسط دارای 42 % بیننده در مراکز استان‌های کشور هستند، در پایان سال 90 شبکه بی‌بی‌سی فارسی نتایج نظرسنجی مستقل خود را منتشر کرد که طبق آن بینندگان این شبکه 28% بینندگان کل شبکه‌های ماهواره‌ای در کشور را تشکیل می‌دهد و مجموع بیننده در کل ایران برابر با حدود 40% جمعیت است.» (شکست انحصار، فواد صادقی، 1392)

جدول3- مقایسه بیننده شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی زبان و مهمترین دلایل رجوع به آنها در نظرسنجی مرکز تحقیقات صداوسیما(سال 90) به نقل از سایت جام نیوز

موسیقی  

از جمله ی مقولات دیگر فرهنگی که در جریان نبرد نرم مورد استفاده وسیع نظام تبلیغ رسانه ای غرب قرار گرفته است، موسیقی مطرب و مبتذل با عناوینی چون: پاپ، راک، هوی، رپ ، متال و … است . طراحان جنگ نرم و مهاجمان فرهنگی غرب حساب ویژه ای روی این موضوع باز کرده اند. آنان با استفاده از نظرات و یافته های روانشناسی و بهترین آلات و تجهیزات در استودیوهای مجهز دست به تولید این نوع آثار مبتذل می زنند. دانشمندان علوم روانشناسی معتقدند تاثیر موسیقی بر روح و جسم انسان فراتر از تاثیر فیلم و سایر تولیدات فرهنگی و هنری است. آقای دکتر «ولف ادلر» پروفسور دانشگاه کلمبیا می‌گوید: بهترین و دلنوازترین موسیقی، شوم‌ترین آثار را روی سلسله اعصاب انسان می‌گذارد؛.

وی میگوید:موسیقی علاوه براینکه سلسله اعصاب مارادراثرجلب دقت خارج ازطبیعی آن ، سخت خسته می کند . عمل ارتعاش صوتی که درموسیقی انجام می شود تولید تعرض خارج ازحد طبیعی درجلد می نماید که بسیار زیانمند است . (هاشمی نژاد ، مناظره دکتر وپیر ص 452 )

 کشفیات این دکترچنان درامریکا تاثیر کرد که هزاران نفر طرفدار او شدند و موسیقی رابرخودحرام کردندوازمجلس سنای امریکاتقاضای کتبی کردندکه ازهرگونه کنسرت عمومی جلوگیری کند. گروهی از والدین نوجوانان ، ضمن طوماری ازکنگره آمریکا خواستند تاموسیقی (( راک )) و (( رپ )) راغیرقانونی اعلام کنند زیرا باعث ازبین رفتن بچه های انها می شود . یکی از افراد به شبکه بی بی سی گفت : پسراوتحت تاثیر یکی ازآهنگهای رپ قرار گرفته که خودکشی راتبلیغ می کند . و یک پزشک نیزگفت : گوش دادن به این آهنگها باعث تضعیف حس شنوایی می شود .

زیاد شدن مرگ و میرهای ناگهانی در عصر ما عوامل و علل مختلفی دارد که یکی از آنها شیوع موسیقی است؛ زیرا موسیقی عامل هیجان است و هیجان یعنی به هم خوردن تعادل اعصاب مردمی که اعصابشان شب و روز زیر نغمه‌های گوناگون موسیقی بمباران می‌شود، در آستانه سکته‌های قلبی و مغزی قرار می‌گیرند. ( سایت اطلاع رسانی تبیان )

 در خصوص  تاثیرات مخرب  این کالای نا مرغوب غرب،بر روح  نوجوانان و جوانان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

1.ترویج ناهنجاری و شکستن هنجارهای اجتماعی

2.تحریک و تهییج برای اعتراض به همه چیز و همه کس

3.ترویج خشونت و بد رفتاری

4.تشویق و ترغیب به استعمال مواد مخدر و مشروبات الکلی

5.ترویج نفرت و ناامیدی(در میان نوجوانان و جوانان)

6.ترویج و افزایش تأثیر پذیری جنسی برای لاابالی گری،بی بندوباری و روابط نامشروع

7.ترویج بی دینی و روی آوردن به معنویات آخرالزمان زمینی محض و بی خدا(شیطان پرستی)

8.ترویج پوچ گرایی(نیهیلیسم) ، بی تفاوتی محض نسبت به خانواده،جامعه،دین،کشور و حتی نسبت به خود!

اینترنت

اینترنت یکی از مهمترین ابزارهایی است که با توسل به ساز و کارهای فرهنگی،سیاسی و یا اجتماعی میتواند در راستای عملی شدن تهدید های نرم به کار آید. امروزه “جنگ سایبری در بستر اینترنت،” به عنوان کاربردی‌ترین نوع جنگ سیاسی و فرهنگی نظام سلطه علیه حکومت‌های مستقل رایج است. از سال 2003 تا 2012 شاهد حوزه‌های جدیدی در روند تهدیدات علیه نظام اسلامی هستیم که بر اساس فناوری های نوین بنا شده است.

“جوزف نای”، استاد برجسته دانشگاه “هاروارد” آمریکا در مقاله‌ای به تبیین “قدرت سایبری” در جهان امروز می‌پردازد و در این باره می‌نویسد: قدرت در جهان امروزی معنای گذشته خود را از دست داده است و این تغییر مفهوم از قدرت به دلیل رشد سریع فضای سایبر و ایجاد زمینه‌ها‌ی جدید و مهم در سیاست است. به طوری که سایبر کلید قدرت در قرن 21 خواهد بود. ـ‌ سایت گرداب جوزف نای”، استاد دانشگاه “هاروارد” آمریکا، مقاله تبیین “قدرت سایبری” ، 20/1/1391

سفیر اسبق ژاپن در ایران، در سمینارنحوه مقابله با انقلاب اسلامی چنین می گوید:” اگر امریکا می خواهد با انقلاب اسلامی ایران برخورد کند، بهترین روش استفاده از بستر اینترنت و گسترش آن در ایران می باشد.

قابلیت های بی نظیری که اینترنت با خود به ارمغان آورده است سبب شده این پدیده به مهمترین وموثرترین ابزار جنگ نرم بدل شود.همچنین استفاده از این ابزارباتوجه به پیشرفت تکنولوژی ارتباطاتی وشبکه های اجتماعی ازاهمیت بسیار زیادی برخوردار شده است.در دسترس بودن همواره ی اینترنت  از یک طرف وعدم احاطه و اشراف فنی و زمانی والدین به اینترنت وفرزندان خود ازطرف دیگر موجب بروز انواع ناهنجاریهای اخلاقی، دینی و اجتماعی شده که احصاءموارد منفی ان در جامعه فعلی، بیانگر تاثیر وسیع وعمیق ان بر جانو دل مخاطبان و کاربران خواهد بود، تا جایی که اگر تا دیروز بحث از قربانیان اعتیاد، طلاق و… در میان بود الان قربانیان اینترنت و ماهواره ، گوی سبقت را از همه ربوده است.

مرکز توسعه ملی اینترنت (متما) ضریب نفوذ اینترنت ایران در سال 1391 را نزدیک به 60 درصد اعلام کرد و این درحالی است که تعداد کاربران اینترنت در سال 1390، حدود 32 میلیون و 700 هزار نفر و ضریب نفوذ اینترنت نیز 43 درصد بود.به گزارش ایسنا، بیشترین اتصال به شبکه اینترنت در ایران از طریق تلفن همراه انجام می‌شود و تعداد کاربران شبکه GPRS در کشورمان بالغ بر 27 میلیون و 580 هزار نفر است که به این ترتیب 36 درصد کاربران اینترنت در ایران از طریق شبکه GPRS (اینترنت روی موبایل) به اینترنت وصل می‌شوند. حدود هفت میلیون نفر در ایران از طریق شماره‌گیری تلفنی (Dialup)، سه میلیون و 500 هزار نفر از طریق اینترنت پرسرعت (ADSL) و 867 هزار نفر با استفاده از شبکه وایمکس و حدود شش میلیون نفر نیز از طریق فیبر نوری به اینترنت وصل می‌شوند( سایت تابناک ۲۰ اردیبهشت 1392)

دنیای اینترنت اگر چه می رود تا دنیا را در دورترین افق ها و حتی خانه ها و خانواده ها را در قبضه خود در آورد و دولت و ملتهای الکترونیکی را در جهان ایجاد کند، یک محیط کاملاً نا امن است.

در خود این دنیای مجازی، آزارگرهای اینترنتی که مثل مور و ملخ از دیوار صندوقهای الکترونیکی بالا می روند، هیچ محیطی را مورد اطمینان نگذاشته اند. گرام استاد فلسفه اخلاق در دانشگاه ابر دین اسکاتلند در مقاله ای در این زمینه می گوید: «اینترنت بیشتر از آنکه آنار شی سیاسی را ترویج کند، آنار شیسم اخلاقی را رواج می دهد و این واقعا ویرانگر است. (سایت اطلاع رسانی حوزه نت)

به وجود آمدن شبکه های اجتماعی در بستر وب اگر چه دارای اثار مثبت و کارکردهای مناسبی است. اما خود این شبکه های اجتماعی هم تبدیل به تهدیدات نرم و خاموش شده اند. استکبار جهانی از این ابزار هم مانند ابزارهای فرهنگی دیکر،به نفع خود بهره برداری های غیر فرهنگی مینماید. افزایش تعارضات ساختاری و دوگانگی هویت، یکسان سازی فرهنگی، تقویت گرایش های گریز از مرکز (فروملی و فراملی) و اخلال در روند وحدت ملی، ایجاد اختلاف و شکاف میان ملت ها به دلیل ملی گرایی افراطی، ایدئولوژی های متضاد و در نهایت بروز شکاف فرهنگی، یکپارچگی افقی گروه ها و طبقات و تشدید دوقطبی، تضاد با ارزش ها، باورها، تضعیف پیوندهای سنتی از طریق تقویت و تبلیغ ارزش های غربی و کمک به استحاله فرهنگی، بهره برداری تبلیغاتی و انتشار اخبار غیرواقع تحریف شده، ایجاد نخبگان سیاسی و فرهنگی وابسته، به جریانات خود ساخته از طریق شبکه ارتباطی، از آسیب های سیاسی شبکه های اجتماعی مجازی در جنگ نرم محسوب می شود.

نتیجه گیری

طبق اعلام مرکز توسعه ملی اینترنت (متما) ضریب نفوذ اینترنت ایران در سال 1391 نزدیک به 60 % بود و این درحالی است که تعداد کاربران اینترنت در سال 1390، حدود 32 میلیون و 700 هزار نفر و ضریب نفوذ اینترنت نیز 43%بوده است. و بر اساس آمارهای مراکز رسمی «میزان استفاده مردم ایران از رسانه ماهواره بیش از 60 درصد است». این آمار  نشان می‌دهد که اثرگذاری ماهواره در ایران به مراتب بیشتر از چیزی است که تاکنون تصور ‌شده است. در واقع اکنون دست کم 40 میلیون نفر در ایران، در خلوت خانه خود دسترسی کنترل نشده‌ای به برنامه‌های صدها کانال سیاسی، سینمایی، پورنوگرافی، موسیقی و… دارند.  حدود 15 سال قبل که مجلس شورای اسلامی هرگونه استفاده از تجهیزات ماهواره‌ای را ممنوع کرد و جرم دانست، روند مبارزه با ماهواره در ایران روندی پر فراز و نشیب بوده است. طرح‌های مقطعی نیروی انتظامی برای جمع‌آوری دیش‌ها و رسیورها از خانه‌های مردم نه تنها هیچ نتیجه‌ای نداشته بلکه هر روز به میزان مخاطبان ماهواره افزوده شده است.

در این جهت صدا و سیما سعی کرده جذابیت برنامه‌های خود را افزایش داده و پاسخگوی نیازهای خانواده‏ها و جامعه باشد. ولی حتی پخش دائمی فیلم‌های هالیوود، ساخت سریال‌های منطبق با تمایلات جوانان و افزایش تعداد شبکه‏ها نیز نتوانسته‌ است سیر صعودی استفاده از ماهواره را مهار کند. این روند به آن جا رسیده است که رئیس سازمان صدا و سیما از حداقل 30 میلیون مخاطب ثابت ماهواره در ایران خبر می‌دهد. بنابراین نه نظریه تسلیم در برابر این پدیده منطقی به نظر می‏رسد چرا که منجر به تسلط فرهنگی شده و نه نظریه و راه کار محدودیت سازی به دلیل اینکه منجر به افزایش و استفاده بیش از 65 درصد خانواده‏ها شده است. از انواع رسانه ها و ابزارهایی که دشمنان با استفاده از آنها در صدد نفوذ به حریم خانواده ها و از بین بردن بنیان این نهاد اصلی جامعه هست تنها به نافذترین آنها یعنی ماهواره و اینترنت و شبکه های اجتماععی اشاره شد.والا حوزه تهدیدات طراحان جنگ نرم بسیار وسیع تر و گسترده تر از آن چیزی است که  تصور شود.

مقابله با جنگ نرم ، نیازمند تقویت بنیان های فرهنگی و اجتماعی است که در این میان، خانواده به مثابه تنها نهاد فطری بشر واصلی ترین رکن جامعه، از اهداف اصلی برنامه ریزان جنگ نرم به شمار می رود واز این رو، بیشترین حمایت وپاسداری را می طلبد .از انجا که خانواد ه قویترین سنگر در برابر هجوم ها واسیب های فرهنگی است، بنابرین، ایجاد مصونیت فرهنگی در کانون خانواده وتقویت استحکام نظام ان، اصلی ترین وظیفه کارگزاران آگاه در هر جامعه است و راز ورمز مصونیت فرهنگی خانواده ایجاد مصونیت عاطفی وامنیت روانی برای اعضای خانواده است؛ چرا که خلاهای عاطفی وناامنی های روانی، مستعدترین بستر اسیب پذیری فرهنگی است که آسیب پذیری فرهنگی ،نیز سرآغازلجام گسیختگی و حراج اصول خانوادگی است.

در دنیای امروز که رسانه وارتباطات رسانه ای جای بسیاری از نهادها در حفظ و ایجاد ارزشهای جامعه را گرفته است، مبارزه سخت- که یکی از نمودهای عینی آن ارسال پارازیت روی شبکه های ماهواره ای است- کارایی لازم را ندارد .بلکه رسالت نهادهایی  چون صدا وسیما، گروههای مرجع مردمی ورسانه ها این است که ظرافت های کاری این شبکه ها در هدف قرار دادن بنیان های خانواده وارزش های جامعه ایران را به مردم تبیین واز دیگر سوء شبکه های مختلف صدا سیما با مخاطب شناسی بهتر وارائه برنامه های متنوع،غنی و جذاب وارد رقابت با این رسانه ها شده ورقیب جدی انها شوند وبا تعریف برنامه های مطلوب وپر محتوا سلیقه مخاطب را به سمت رسانه های داخلی  سوق دهند.

فرهنگ  و کارکردهای فرهنگی مبتنی بر خرد گرایی، به عنوان مهمترین ابزار جنگ نرم،باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد. چرا که با تصویب قوانین سلبی و خشک و نیز برخوردهای پلیسی، جامعه نخواهد توانست به معضلات فرهنگی خاتمه دهد. لذاحرکت اصلی باید حرکتی فرهنگی ودر جهت تغییرنگرش ها در سه سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی باشد.

یافته ها و راهکارهای  پیشنهادی این مقاله

–  باور به هجوم رسانه ای و فرهنگی دشمنان و بالا رفتن حساسیت برنامه سازان نسبت به این مسأله

–  جهاد فرهنگی، تولید انبوه برنامه های فرهنگی

 – استفاده از ظرفیت ها و فن آوری های نوین رسانه ای

 – ترسیم نقشه جامع مهندسی فرهنگی                                                    

 – تقویت ایمان ، خود باوری فرهنگی و اعتماد به نفس

 – بررسی ضعفها و قوت های داخلی و فرصتها و تهدید های رسانه ها

–  درگیر کردن رسانه‏های منظقه‏ای و اسلامی

–  مطلع کردن خانواده ایرانی از اثر مخرب رسانه های غربی

–  بیان میزان استفاده از این رسانه ها و افزایش آمار طلاق و سن ازدواج .

 (مرکز پژوهشهای اسلامی صدا وسیمای جمهوری اسلامی ایران)

منابع:

1. اسنو، نانسی، رسانه ها وتبلیغات، ترجمه عباس کاردان، ص43
2. جان. ام. کالینز، استراتژی بزرگ (اصول و رویه ها)، ترجمه کوروش بایندر، تهران ، انتشارات دفتر مطالعات

سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه، 1370،ص 487

• جمعی از نویسندگان، اخلاق کاربردی، قم، پژوهشگاه علم و فرهنگ اسلامی ،1386، ص 374
• جوزف نای، قدرت نرم، ترجمه: سید‌محسن روحانی و مهدی ذوالفقاری،انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)
• جوزف نای، مقاله تبیین قدرت سایبری، سایت گرداب 20/1/1391
• دهخدا،علی اکبر،لغت نامه،ذیل واژه
• صادقی، فواد ، شکست انحصار(نقشه راه تاسیس رادیو تلویزیون خصوصی)، موسسه فرهنگی مطبوعاتی ایران، 1392
• عمید،حسن،لغت نامه،ذیل واژه
• فرهنگی ، علی اکبر، ارتباطات انسانی ،جلداول ، موسسه خدمات فرهنگی رسا، تهران، 1382
•  هاشمی نژاد، عبدالکریم ، مناظره دکتر وپیر، تهران، ناشر : فراهانى،ص 452
• فصل نامه پژوهش و سنجش، سال پانزدهم، شماره 53، بهار 1387 ؛ ص 74
• مجله پگاه حوزه ، شماره 31 ، ص 52
• خبرگزاری اهل بیت علیهم السلام (ابنا) ، تجری غریب‏آبادی ،ذبیح‏الله
• پایگاه اطلاع رسانی تبیان پاسخ به پرسشهای مذهبی ،مکارم شیرازی،ناصر ، سبحانی،جعفر
• پایگاه اطلاع رسانی تابناک، ۲۰ اردیبهشت 1392
• پایگاه اطلاع رسانی حوزه نت
• پایگاه اطلاع رسانی گرداب ، 1388، 5 مهر
• پایگاه اطلاع رسانی مرکز پژوهشهای اسلامی صدا وسیمای جمهوری اسلامی ایران

رسول ابراهیمی اصل . پژوهشگر و مدرس دانشگاه