جریان تجزیۀ قومی به صورت ملموس در دورۀ دولت اصلاحات بعد از خرداد ۷۶ فعال شد. این دوره، دورۀ طلایی برای تشکیل و تقویت جریان تجزیۀ قومی در کشور بود، اگر چه از چندی پیش از آن نشانه‌های روشنی از تلاش برخی کشورها برای قومیت‌سازی ایران دیده می‌شد. از همان زمان، به خوبی روشن بود که سه ساحت مهم برای جریان تجزیۀ قومی تعریف شده است؛ نشریات (به ویژه نشریات محلی)، دانشگاهها و انتخابات (مجلس و بعدها ریاست جمهوری)

اکنون زمان انتخابات است. تا قبل از ده‍ۀ۹۰ بیشتر فعالیت جریان تجزیۀ قومی معطوف به انتخابات مجلس بود. ترویج گفتمان قومی و جهان بینی قومیتی ( پانترکیسم، پانکردیسم، پانعربیسم و…) عمده فعالیت این جریان ضدایرانی و بیگانه‌گرا بود. در این زمینه برخی نامزدهای نمایندگی مجلس به جای شعارهای مبتنی بر اندیشۀ اسلامی و ملی (وحدت ملی)، بر شعارها و وعده‌های مبتنی بر قومیت متمرکز می‌شدند (و می‌شوند.)
نخستین بار کروبی، دبیرکل حزب اعتماد ملی در آستانۀ انتخابات ۸۸ در پیوند با آذربایجان مسائل قومیتی را در سطح نامزد ریاست جمهوری مطرح کرد. عناصر تجزیۀ قومی آذری جلسه‌ای نیز با وی برگزار کردند. در تبلیغات انتخاباتی میرحسین مسائل قومیتی چندان چشمگیر نبود. در تبلیغات انتخاباتی روحانی گرایش قومیتی مشهود بود و وی وعده‌هایی مانند ایجاد فرهنگستان زبان قومیتی داد. در تبلیغات انتخاباتی شهید رئیسی تمرکز بر خدمت و انقلابی‌گری بود.
در تبلیغات انتخاباتی یکی از نامزدهای انتخابات پیش رو که به جناح اصلاح‌طلب منسوب است، عناصر جریان تجزیۀ قومی در آذربایجان فعال شده‌اند و حتی ستاد خاصی برای تبلیغ وی تشکیل داده‌اند. در این ستاد برخی عناصر تجزیۀ قومی و اصلاح طلب که سابقۀ دستگیری و زندان به خاطر فعالیت‌های ضد امنیت ملی و تبلیغ علیه نظام و حتی سوابق زندان به خاطر اخذ رشوه‌های کلان در شورای شهر دارند، فعالیت می‌کنند! رئیس ستاد استانی هم سابقۀ دیرینی در همگرایی با تجزیۀ قومی دارد!
همگرایی ستاد انتخاباتی نامزد معین با جریان ضدایرانی تجزیۀ قومی به نحوی است که جمعۀ گذشته، امام جمعۀ موقت تبریز که عالمی فرهیخته و متقی و دارای دقت در بیان است، در خطبه‌های نماز جمعه اظهار داشت که برخی نامزدها به تبعات امنیتی مواضع قومگرایانه بیندیشند.

بدیهی است که آمیختن تبلیغات انتخاباتی به ویژه در سطح ریاست جمهوری به گرایشات قومی و قبیله‌ای، معکوس‌سازی برآیند انتخابات از تحکیم وحدت ملی و ارتقای امنیت ملی به تفرقه و تجزیۀ قومی و ایجاد اختلاف و شکاف در جامعه و تضعیف وحدت و امنیت ملی است.
گذشت که دورۀ اصلاحات، دورۀ طلایی فعالیت جریان تجزیۀ قومی بود. البته دولت اصلاحات، دولت قومگرا نبود ولی شیوۀ حکمرانی این دولت و برخی عناصر وابسته به آن در تقویت جریان تجزیۀ قومی مشخصا در آذربایجان نقش داشتند از جمله یک نشریۀ زنجانی و مدیر آن که دبیرکل حزبی نیز بود و بعدها عناصر مرتبط با برخی دولتهای همجوار یا دوردست که تطاهر به اصلاح طلبی نیز می‌کردند.
در دورۀ اصلاحات، رهبر انقلاب اسلامی در سخنرانی عمیقی در جمع کارگزاران نظام دربارۀ شبیه‌سازی راهبرد فروپاشی شوروی توسط غرب برای ایران، به انگیزه‌های قومی و ملی در فروپاشی شوروی اشاره کرده و گفتند:« مطلب هشتم، مقابله جدّی با عوامل تجزیه قومی در کشور است…بخصوص خطاب من به کسانی است که در این بخش صاحبان مسؤولیتند؛ چه در وزارت کشور، چه در جاهای دیگر. توجّه کنید؛ امروز انگیزه تحریک قومیتها جدی است. مسؤولان ذیربط ما…این را میبینند. همه اقوام ایرانی به ایران و جمهوری اسلامی علاقه‌مندند و ایران را میهن خودشان میدانند…اما دشمن مشغول تحریکات است. تحریکات دشمن را نباید دست کم گرفت. مراقب باشید. این از جمله مسائل بسیار مهم است و احساس میشود که دستهایی در جریان هستند برای این که زمام این کار را از دست دولت خارج کنند…»(۱۹ تیر۱۳۷۹)
پایان سخن اینکه؛ اگر چه برخی نامزدها در انتخابات مجلس یا ریاست جمهوری از هر جناحی به خاطر تمرکز بر جلب و جذب رای و تصاحب قدرت به هر قیمتی، ممکن است به هر جرگه و جریانی آلوده شوند، اما پاکسازی جریان ملی انتخابات از آلودگی‌های قومیتی و فرقه‌ای که بخش مهمی از تامین امنیت انتخابات و کشور است، بر عهدۀ مراکز و مراجعی است که وظیفۀ خطیر حفظ امنیت ملی و ارزشهای انقلاب را بر عهده دارند. به نظر می‌رسد این موضوع، چنان که باید، مورد اهتمام جدی نبوده است؛ «مقابلۀ جدّی با جریان تجزیۀ قومی…»

✍️: جلال محمدی/ پژوهشگر و روزنامه نگار